Baklacı, İstanbul’un Anadolu Yakası’nda Beykoz ilçesine bağlı, yaklaşık 11,8 km²’lik bir mahalledir ve 2023 verilerine göre 3.122 kişilik nüfusa sahiptir. Yenimahalle, Çiftlik ve Yavuzselim gibi Beykoz’un diğer mahalleleriyle çevrelenmiş olan Baklacı; güneybatıda Ümraniye ve Çekmeköy ilçelerine, kuzeyde ise Elmalı Baraj Gölü’ne komşudur. Bu kırsal-yerleşim alanında hurda metallerin toplanması ve geri dönüştürülmesi giderek önem kazanmaktadır. Hurda metaller; demir-çelikten bakır, alüminyum, kurşun gibi ferrometallere (demir içeren) ve demir içermeyen metaller olarak sınıflandırılır. Örneğin çelik ve demir hurdası ferrometalleri temsil ederken, alüminyum, bakır, kurşun, çinko vb. metaller ferrometal olmayan kategorisindedir. Hurda metallerin toplanması, dönüştürülmesi çevre ve ekonomi açısından büyük bir potansiyel taşır; maden ihtiyacını azaltır, enerji tasarrufu sağlar ve atık miktarını düşürür. Gerçekten de Avrupa Birliği verilerine göre metal ürünler, kullanım ömürlerini tamamladıklarında özel işlemlerden geçirilerek tekrar yeniden metal ürünlere dönüştürülebilir; böylece üretim sürecindeki hammadde ihtiyacı ve çöpe giden atık miktarı azalır. Türkiye ise çelik üretiminde hurda kullanımıyla bilinmekte; Avrupa’dan ihraç edilen çelik hurdasının yarısından fazlası Türkiye’ye yönelmektedir. Bu çerçevede, Baklacı gibi İstanbul mahallelerinde de evsel, inşaat ve endüstriyel atıklarda çıkan metalleri toplayan hurdacılar, hammadde tasarrufu ve yenilenebilir kaynakların ekonomiye kazandırılması bakımından önemli bir rol oynar.
Hurda Metal Toplama ve İşleme Süreçleri
Hurda metaller geri dönüşüm sürecinde bir dizi adımdan geçer. İlki toplamadır; bu aşamada hurda metal parçalar (evsel aletler, inşaat demiri, otomobil parçaları vb.) toplanır. Hurda toplama merkezleri ve hurda bahçeleri bu birikimi sağlar. İkinci adım ayırmadır. Hurda metal içeren karışık atıklar mıknatıs ve suda yüzdürme gibi yöntemlerle demirli (ferrometal) ve demirsiz metallere ayrılır. Üçüncü aşama sınıflandırmadır; burada aynı tür metal birbirinden ayrılır, böylece geri dönüştürülecek metalin kalitesi korunur. Dördüncü aşama kırma, ezme ve parçalamadır. Hurda demir, çelik veya bakır gibi metaller büyük makinalarla parçalanarak daha küçük formlara dönüştürülür; böylece sonraki işlemlerde kolayca eritecek yüzey/hacim oranı artar. Beşinci aşamada eritme işlemi yapılır. Kırılmış hurda parçalar, türüne göre özel dizayn edilmiş yüksek fırınlarda eritilir. Bu eritme işleminde hurda kullanılması, aynı metali ham maddesinden üretmeye kıyasla çok daha az enerji gerektirir. Altıncı adım temizleme ve saflamadır. Elde edilen erimiş metal, istenmeyen safsızlıklardan arındırılır; elektriksel yöntemler veya kimyasal yöntemler uygulanarak yüksek saflıkta metal elde edilir. Yedinci aşama katılaştırmadır: Arıtılmış erimiş metal uygun kalıplarda soğutularak tekrar katı hale getirilir. Elde edilen hurda köşe, külçe veya blok formları, çubuk haline getirilir ve tekrar sanayiye hammadde olarak gönderilmeye hazır olur.
Özetle hurda metal geri dönüşümü şu temel adımlarla gerçekleşir:
-
Toplama ve Ayırma (hurda birikimi ve mıknatısla demirli/metal ayrımı),
-
Parçalama/Kırma (hurda küçültülerek işlem kolaylaştırma),
-
Eritme (metal fırınlarda eritme),
-
Temizleme/Saflaştırma (arıtma işlemleri) ve
-
Katılaştırma (soğutma ve yeni formlara döküm).
Bu süreçler, bir malzemenin kullanım ömrünü tamamlamasının ardından başlar ve yeni üretim sürecine kadar devam eder; böylece metaller pek çok defa geri döngüme kazandırılabilir.
Hurda Metal Çeşitleri
Hurda metaller temelde ferrometaller (demir ve çelik hurdası) ile demir içermeyen metaller olarak iki gruba ayrılır. Ferrometaller mıknatısla çekilebilir ve en yaygın hurda türünü oluşturur; örneğin inşaat demiri, otomotiv parçaları, ev aletlerinin iskelet yapıları çoğunlukla çelikten olduğundan demir-çelik hurdası bol miktarda bulunur. Demir-çelik hurdası dışında, ev ve sanayi atıklarında değerli demir dışı metaller de sıkça çıkar:
-
Alüminyum hurdası: İnşaat profilleri, pencere kaplamaları, teneke kutular ve hava taşıt parçaları gibi ürünlerde kullanılır. Hafif ve çürümeye dayanıklı olduğu için ekonomik değeri yüksektir.
-
Bakır ve pirinç hurdası: Elektrik ve elektronik tesisat kabloları, boru tesisatları, radyatörler gibi ürünlerde bulunur. Bakır ile alaşımları (pirinç, bronz) yüksek fiyatlı hurda grubundandır çünkü metaller arasında en yoğun geri dönüştürülenlerdendir.
-
Kurşun hurdası: Başlıca taşıtlarda bulunan akü hurdası olarak toplanır. Ayrıca radyatör gibi ürünlerde de kurşun alaşımları bulunabilir.
-
Diğer metaller: Paslanmaz çelik (nikel, krom ve molibden içerir), krom hurdası, süper alaşımlar (turbine parçaları vb.), titanyum, zirkonyum gibi daha özel metaller, hurda olarak ayrı işlem görür. Her metal cinsi için ayrı eritme ve saflaştırma fırınları kullanılır.
Mahalle bazında bakıldığında, Baklacı’da da bu hurda kategorileri görülür. Evlerdeki eski beyaz eşyalar, otomobiller, kablolar, altyapı boruları toplanarak hurdacıya verilir. Özellikle demir/çelik hurdası günlük yaşamdan, bakır-alüminyum hurdası elektronik-bina tesisatından sağlanır.
Geri Dönüşümün Faydaları
Hurda metallerin geri dönüştürülmesi hem çevresel hem de ekonomik açılardan büyük katkılar sağlar. Doğal kaynakların korunması açısında, hurda kullanan üretim yöntemleri yeni maden ocaklarından çıkarılan cevher ihtiyacını azaltır. Örneğin, Çelik üretiminde hurda payının artması, demir cevheri, kömür gibi kaynakların kullanımını düşürür. Avrupa’nın verilerine göre, hurda metal geri dönüştürüldüğünde metal üretimi için gereken birincil hammadde miktarı azalmakta ve metal üretimi büyük oranda kapalı döngüye kaymaktadır. Enerji tasarrufu açısından hurda tercih etmek önemlidir: hurdayı eritmek, aynı metali sıfırdan cevherden üretmekten çok daha az enerji harcar. Bu sayede elektrik ve yakıt masraflarında ciddi düşüşler sağlanır. Atık miktarının azalması da geri dönüşümün bir sonucudur: Metal atıklar çöp sahalarına gitmek yerine ekonomi için hammadde haline dönüşür.
Ekonomik olarak hurda geri dönüşümü, büyük bir sektör oluşturur. Türkiye’de geri dönüşüm endüstrisinin hacmi onlarca milyar TL’yi bulmuştur. Hurda toplama ve geri kazanım işlemleri binlerce kişiye doğrudan istihdam sağlar; hurdacı kamyonu şoförleri, ayrıştırma-tesis işçileri, çelik eritme fırını operatörleri gibi birçok yeni iş kolu açar. Ayrıca hurda satışı bireylere de ek gelir kapısıdır. Örneğin, ev veya işyerinde biriken metal atıkları hurdacılara vererek aile bütçesine katkıda bulunmak mümkündür. Toparlayacak olursak, geri dönüştürülen bir ton hurda demir, aynı miktardaki yeni demir üretimine kıyasla enerji ve hammadde tasarrufu sağlayarak (örneğin demir cevheri ve kömür tasarrufu) üretim maliyetlerini düşürür. Dolayısıyla hurda geri dönüşümü hem ekonomiye doğrudan katkı yapar hem de doğal çevrenin korunmasına yardımcı olur.
Baklacı Mahallesinde Hurdacılık Faaliyetleri
Baklacı Mahallesi’nin coğrafi ve demografik yapısı, hurdacılık faaliyetlerinin niteliğini doğrudan etkiler. İstanbul içindeki birçok kırsal yerleşim gibi Baklacı da hem yerleşim alanlarını hem de tarım arazilerini bünyesinde barındırır. Yüzölçümü yaklaşık 11,8 km² olan mahallede, boğaz hattından uzak kırsal yerleşim dokusu hâkimdir. Son yıllarda Baklacı ve çevresinde villa tipi konutlar ile yeni yapılaşmalar artış göstermiştir. Bu yapılaşmalar; eski demir çatı kaplamaları, baca boruları, inşaat demirleri ve metal iskeletler gibi hurda metal oluşumunu beraberinde getirir. Beykoz Belediyesi’nin denetimleri kapsamında Baklacı’da gerçekleştirilen bazı yapı yıkımlarından çıkan demir ve metal malzemeler, geri dönüşüm sürecine kazandırılmak üzere hurdacılar tarafından toplanır. Bu noktada, Baklacı sakinleri hurda satışı ve metal atıkların değerlendirilmesi için en yakın hurdacı hizmetine ulaşarak Beykoz genelinde faaliyet gösteren profesyonel firmalardan destek alabilir.
Mahallenin hemen güneyinde Ümraniye, Çekmeköy gibi daha yoğun nüfuslu yerleşimler bulunmaktadır. Baklacı sakinlerinin büyük kısmı bu ilçelerdeki iş merkezlerine gidip gelir. Buna rağmen, Baklacı içindeki küçük işletmeler ve evsel atıklar da hurdacıların ilgisini çeker. Örneğin evlerde, atıl durumdaki beyaz eşya, bisiklet iskeleti, eski çit parmaklıkları gibi demir-çelik parçalar hurdacıya verilir. Elektrik kabloları sökülür, bakır malzeme ayrı toplanır. Özellikle elektrik hatlarına veya su tesisatına ait bakır boru ve kablolar, hurdacıların topladığı kıymetli metaller arasındadır.
Baklacı’nın konumu itibarıyla ağır sanayi tesislerinden uzakta olması, düşük hacimli hurdacılık yapısını beraberinde getirir. Bölgedeki hurdalar genelde “hurdacı kamyonları” veya hurda alım noktalarına getirilir. Mahalle sakinleri genellikle hurdalarını çevredeki hurda alım merkezine veya mobil hurdacı servislere teslim eder. İstanbul genelindeki hurda fiyatları, Uluslararası Metal Borsası (LME) fiyatları ile bağlantılı olduğundan dalgalanabilir; hurda fiyatlarında genel eğilimler yayın organlarında veya hurdacılar tarafından duyurulur. Hurda satışı yapacak kişi, hurda türüne göre kilogram başına ücret alır. Örneğin demir hurdası (çelik hurdası) fiyatı bakır hurdasına kıyasla düşüktür, ancak bakır hurdası kilogramla hesaplandığında çok daha yüksek gelir getirir.
Baklacı Mahallesi’nde hurdacılık, hem yerel ekonomi hem de çevre açısından önemli bir faaliyettir. Mahallenin nüfus hareketleri, yeni yapılaşma ve etrafındaki sanayi bölgelerine yakınlık; metal atıkların toplanmasını cazip kılar. Toplanan hurdalar, geri dönüşüm tesislerine gönderilerek çevrenin korunmasına ve doğal kaynakların verimli kullanılmasına katkıda bulunur. Aynı zamanda hurdacılık sektörü, bölge halkına ek gelir sağlarken istihdam da yaratır. Özetle, Baklacı’da hurda toplama ve geri kazanım süreçleri, mahalleye özgü demografik ve coğrafi özelliklerle birleşerek hem ekonomik hem çevresel açıdan değerli bir döngü oluşturur.